ମାଛ ଛାଡ଼ିବାର ସାନ୍ଦ୍ରତା: ଗୋଟିଏ ପୋଖରୀରେ ଆପଣ କେତେ ମାଛ ଛାଡ଼ିପାରିବେ?

ପରିଚୟ

ପୋଖରୀରେ ମାଛ ଚାଷ ପାଇଁ ମାଛ ଛାଡ଼ିବାର ସାନ୍ଦ୍ରତା (Stocking density) ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି। କମ୍ ମାଛ ଛାଡ଼ିଲେ ପୋଖରୀର ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା କମିପାରେ, ଏବଂ ଅଧିକ ମାଛ ଛାଡ଼ିଲେ ଅମ୍ଳଜାନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବଢ଼ିବା ସହ ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ଖରାପ ହୋଇପାରେ।

ସଠିକ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ପୋଖରୀର ଆକାର, ମାଛର ପ୍ରଜାତି, ଧାନି ପୋଖରୀର ଆକାର, ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା, ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ପଦ୍ଧତି, ବାୟୁ ଚଳାଚଳ (aeration), ପୋଖରୀର ଉର୍ବରତା ଏବଂ ଚାଷୀଙ୍କ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ଏହି ଗାଇଡ୍ରେ, ଆମେ ବୁଝାଇବୁ ଯେ ମାଛ ଛାଡ଼ିବାର ସାନ୍ଦ୍ରତା କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ କେଉଁ କାରଣଗୁଡ଼ିକ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍, ସଂଖ୍ୟା କିପରି ଗଣନା କରିବେ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଭୁଲଗୁଡ଼ିକରୁ କିପରି ବର୍ତ୍ତିବେ।

ମାଛ ଛାଡ଼ିବାର ସାନ୍ଦ୍ରତା କ’ଣ?

ମାଛ ଛାଡ଼ିବାର ସାନ୍ଦ୍ରତା କହିଲେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପୋଖରୀ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ବା ଜଳର ଆୟତନରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ମାଛ କିମ୍ବା ଧାନି ସଂଖ୍ୟାକୁ ବୁଝାଏ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଜଣେ ଚାଷୀ ୧ ଏକର ପୋଖରୀରେ ୫,୦୦୦ ଧାନି ଛାଡ଼ନ୍ତି, ତେବେ ସାନ୍ଦ୍ରତା ହେଉଛି ପ୍ରତି ଏକରରେ ୫,୦୦୦ ମାଛ।

ତେବେ, ସବୁ ପୋଖରୀ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ଉପଯୁକ୍ତ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଚାଷ କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଜାତି ଏବଂ ପୋଖରୀ ପରିଚାଳନାର ସ୍ତର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।

ସାନ୍ଦ୍ରତା କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ?

ସାନ୍ଦ୍ରତା ସିଧାସଳଖ ମାଛର ବୃଦ୍ଧି, ଖାଦ୍ୟ ପରିଚାଳନା, ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ଏବଂ ସାମଗ୍ରିକ ପୋଖରୀ ଉତ୍ପାଦନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ।

ଯଦି ପୋଖରୀରେ କ୍ଷମତାଠାରୁ ଅଧିକ ମାଛ ଛଡ଼ାଯାଏ, ତେବେ ମାଛମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ ପାଇଁ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିପାରନ୍ତି:

• ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ
• ଖାଦ୍ୟ
• ପ୍ରାକୃତିକ ଖାଦ୍ୟ
• ବାସସ୍ଥାନ

ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା କାରଣରୁ ଜୈବିକ ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ପୋଖରୀର ପରିବେଶ ଉପରେ ଅତିରିକ୍ତ ଚାପ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ପୋଖରୀର ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର କରିବାରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରେ।

ମାଛ ଛାଡ଼ିବାର ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରୁଥିବା କାରଣ

୧. ପୋଖରୀର ଆକାର

ପ୍ରଥମ କାରଣ ହେଉଛି ପୋଖରୀର ବ୍ୟବହାରଯୋଗ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଏବଂ ଜଳର ଆୟତନ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିଚାଳନା ସ୍ଥିତି ସମାନ ଥିଲେ, ବଡ଼ ପୋଖରୀ ଛୋଟ ପୋଖରୀ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ମାଛ ରଖିପାରେ।

ମାଛ ସଂଖ୍ୟା ସର୍ବଦା ପୋଖରୀର ପ୍ରକୃତ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ଆଧାରରେ ଗଣନା କରନ୍ତୁ, କେବଳ ଦେଖି ଅନୁମାନ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।

୨. ମାଛ ପ୍ରଜାତି

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିର ମାଛର ବୃଦ୍ଧି ହାର, ଖାଦ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ, ଅମ୍ଳଜାନ ଆବଶ୍ୟକତା ଏବଂ ପରିବେଶ ଆବଶ୍ୟକତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ।

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କାର୍ପ ଜାତୀୟ ମାଛ ଚାଷ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ କରାଯାଇଥିବା ସାନ୍ଦ୍ରତା, ତିଲାପିଆ କିମ୍ବା ପାଙ୍ଗାସିୟସ୍ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ।

୩. ଧାନି ମାଛର ଆକାର

ଧାନି ମାଛର ଆକାର ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଅତି ଛୋଟ ବା ଦୁର୍ବଳ ଧାନି ଛାଡ଼ିବା ପରେ ସେମାନଙ୍କର ସତର୍କ ସହକାରେ ଯତ୍ନ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ।

ସୁସ୍ଥ, ସକ୍ରିୟ ଏବଂ ସମାନ ଆକାରର ଧାନି ଚାଷ ସହଜ କରିଥାଏ।

୪. ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା

ସାନ୍ଦ୍ରତା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ।

ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପଦଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

• ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ
• pH
• ଆମୋନିଆ
• ନାଇଟ୍ରାଇଟ୍
• ଜଳର ତାପମାତ୍ରା
• ଜଳର ସ୍ୱଚ୍ଛତା

ଯେଉଁ ପୋଖରୀର ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ସର୍ବଦା ଭଲ ଥାଏ, ସେଠାରେ ସାନ୍ଦ୍ରତା ସହଜରେ ପରିଚାଳନା କରାଯାଇପାରେ।

୫. ଖାଦ୍ୟ ଓ ସାର ପ୍ରୟୋଗ

ଅଧିକ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଥିବା ପୋଖରୀରେ ଖାଦ୍ୟ ପରିଚାଳନାରେ ଅଧିକ ସତର୍କତା ଦରକାର। ମାଛର ଓଜନ ବଢ଼ିବା ସହ ଖାଦ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଥାଏ।

ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଦେଲେ ତାହା ପୋଖରୀରେ ପଚି ବର୍ଜ୍ୟବସ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ଖରାପ କରିପାରେ।

୬. ବାୟୁ ଚଳାଚଳ (Aeration)

ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୋଖରୀରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ ବଜାୟ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁଠାରେ ମାଛ ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ପରିମାଣ ଅଧିକ ଥାଏ।

ତଥାପି, ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ସାନ୍ଦ୍ରତା ଏବଂ ପରିଚାଳନାର ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ସାଧାରଣ ପୋଖରୀ ମାଛ ପାଇଁ ସାନ୍ଦ୍ରତା

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚାଷ ପାଇଁ କୌଣସି ସର୍ବଜନୀନ ସଂଖ୍ୟା ନାହିଁ। ସୁପାରିଶ କରାଯାଇଥିବା ସାନ୍ଦ୍ରତା ପ୍ରଜାତି, ପୋଖରୀର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଚାଷୀଙ୍କ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ବଦଳିବା ଉଚିତ୍।

ଭାରତୀୟ ପୋଖରୀ ମତ୍ସ୍ୟ ଚାଷରେ ସାଧାରଣତଃ ବ୍ୟବହୃତ ପ୍ରଜାତିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି:

• ରୋହୀ
• କାଟଲା
• ମ୍ରିଗାଲ
• କମନ୍ କାର୍ପ
• ଗ୍ରାସ କାର୍ପ
• ସିଲଭର କାର୍ପ
• ତିଲାପିଆ
• ପାଙ୍ଗାସିୟସ୍

କାର୍ପ ମିଶ୍ରିତ ଚାଷ ପାଇଁ, ଚାଷୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ଏପରି ପ୍ରଜାତି ମିଶାଇଥାନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ପୋଖରୀର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ତରରୁ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସଠିକ୍ ଅନୁପାତ ଏବଂ ମୋଟ ସଂଖ୍ୟା ସ୍ଥାନୀୟ ପରାମର୍ଶ, ପୋଖରୀର ଉତ୍ପାଦନ କ୍ଷମତା ଏବଂ ପରିଚାଳନା କ୍ଷମତା ଅନୁଯାୟୀ ବାଛିବା ଉଚିତ୍।

ଘନ ଚାଷ (Intensive) ବା ଅର୍ଦ୍ଧ-ଘନ ଚାଷ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ସାନ୍ଦ୍ରତା ବହୁତ ଅଧିକ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଖାଦ୍ୟ, ଅମ୍ଳଜାନ, ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା ଏବଂ ମାଛର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଉପରେ କଡ଼ା ନଜର ରଖିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ।

ମାଛର ସଂଖ୍ୟା କିପରି ଗଣନା କରିବେ

ମାଛ ସଂଖ୍ୟା ଗଣନା କରିବାର ଏକ ସରଳ ଉପାୟ ହେଉଛି:

ଛଡ଼ାଯିବାକୁ ଥିବା ମାଛ ସଂଖ୍ୟା = ପୋଖରୀର କ୍ଷେତ୍ରଫଳ × ପ୍ରତି ଏକକ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ପାଇଁ ସୁପାରିଶ କରାଯାଇଥିବା ସାନ୍ଦ୍ରତା

ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଯଦି ଜଣେ ଚାଷୀ ପ୍ରତି ଏକରରେ ୪,୦୦୦ ମାଛ ଛାଡ଼ିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ୨ ଏକର ପୋଖରୀ ଅଛି:

୨ ଏକର × ୪,୦୦୦ ମାଛ ପ୍ରତି ଏକର = ୮,୦୦୦ ମାଛ

ଏହା ଏକ ସରଳ ପରିକଳ୍ପନା। ପ୍ରକୃତ ସାନ୍ଦ୍ରତା ପ୍ରଜାତି, ପୋଖରୀର ସ୍ଥିତି ଏବଂ ଚାଷୀଙ୍କ ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ବଛାଯିବା ଉଚିତ୍।

ଉଦାହରଣ: ୧-ଏକର ପୋଖରୀରେ ମାଛ ଛାଡ଼ିବା

ଧରାଯାଉ ଜଣେ ଚାଷୀଙ୍କର ୧-ଏକର ପୋଖରୀ ଅଛି ଏବଂ ସେ କାର୍ପ ଜାତୀୟ ମାଛ ଚାଷ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି।

ଧାନି କିଣିବା ପୂର୍ବରୁ, ଚାଷୀ ନିମ୍ନଲିଖିତ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍:

• ପୋଖରୀର ଗଭୀରତା ଓ ଜଳର ଆୟତନ
• ଜଳର ଗୁଣବତ୍ତା
• ପ୍ରାକୃତିକ ଖାଦ୍ୟର ଉପଲବ୍ଧତା
• ଆଶା କରାଯାଉଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦେବାର ସ୍ତର
• ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉପଲବ୍ଧତା
• ଅମଳ ସମୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆକାର
• ଆଶା କରାଯାଉଥିବା ଉତ୍ପାଦନ
• ଚାଷୀଙ୍କ ପରିଚାଳନା କ୍ଷମତା

ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଚାଷୀ ଯେଉଁ ସଂଖ୍ୟାରେ ମାଛ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି ବୋଲି କେବଳ ସେହି କାରଣରୁ ନିଜ ପୋଖରୀରେ ସମାନ ସଂଖ୍ୟା ନ ବାଛି, ନିଜ ପୋଖରୀ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆଧାରରେ ଯୋଜନା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଭଲ।

କ୍ଷମତାଠାରୁ ଅଧିକ ମାଛ (Overstocking) କ’ଣ?

ଯେତେବେଳେ ପୋଖରୀରେ ମାଛଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବା ଓଜନ ପୋଖରୀର ପରିଚାଳନା କ୍ଷମତାଠାରୁ ଅଧିକ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ଓଭରଷ୍ଟକିଂ କୁହାଯାଏ।

ଅତ୍ୟଧିକ ମାଛ ଛାଡ଼ିବା ଯୋଗୁଁ ସାଧାରଣତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ସମସ୍ୟା ଦେଖାଦେଇପାରେ:

• କମ୍ ଦ୍ରବୀଭୂତ ଅମ୍ଳଜାନ
• ମାଛ ବୃଦ୍ଧିରେ ମନ୍ଥରତା
• ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା
• ଅଧିକ